Sprawy o separację i zniesienie separacji

W okresie po II wojnie światowej separacja, nazywana też rozłączeniem małżonków, była jako instytucja prawna unormowana w dekrecie z 25.9.1945 roku  prawo małżeńskie1. Niedługo po tym instytucja ta została usunięta z polskiego prawa rodzinnego i ani kodeks rodzinny z 1950 r. ani z 1964 r. nie zawierały jakichkolwiek przepisów w tym względzie. Władza komunistyczna chciała bowiem zerwać z przyczyn ideologicznych z dawnym, tzw. burżuazyjnym prawem, a instytucja separacji małżeńskiej wywodziła swój rodowód z prawa kanonicznego.2

Mimo zniesienia separacji, zagadnienie to powracało nie tylko w dyskusjach prawniczych, ale także na forum parlamentu . Zwracano uwagę, że rozwód jest niekiedy zbyt radykalnym środkiem rozwiązywania konfliktów małżeńskich, a instytucja separacji może spełnić pożyteczną funkcję w ich łagodzeniu i realizować zasadę trwałości małżeństwa. W 1992 pojawiły się głosy w sprawie przywrócenia prawu małżeńskiemu separacji, zwłaszcza z myślą o osobach, które z przyczyn religijnych nie akceptują rozwodu.3

Dopiero jednak w dniu 16.12.1999 r,. weszła w życie i zastosowanie ustawa z 21.5.1999 r. o zmianie ustaw kodeks rodzinny i opiekuńczy. kodeks cywilny, kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw ( Dz. U. Nr 52 z 1999 r. poz. 532) wprowadzająca samodzielną instytucję separacji małżeńskiej do polskiego prawa rodzinnego.4

Separację normują przepisy działu V, tytułu I k.r.o., a szczególnie zawarte tam przepisy art. 611-616 k.r.o.

Jeżeli chodzi o kodeks postępowania cywilnego dodano nowe przepisy tj. art. 567[1] – 567[6] k.p.c., które odnoszą się do postępowania w sprawach o orzeczenie separacji na zgodny wniosek małżonków w postępowaniu nieprocesowym, które stanowią przedmiot naszego zainteresowania.

Należy podkreślić, iż wprowadzona obecnie do prawa polskiego separacja małżeńska jest instytucją samodzielną i niezależna od rozwodu, nie poprzedzającą rozwodu ani go nie zastępującą. Tę niezależność ilustruje m. in. usytuowanie separacji w k.r.o. po przepisach traktujących o rozwodzie.5

Celem tej instytucji jest zorganizowanie w sposób prawny faktycznego rozłączenia małżonków. Cechą charakterystyczną separacji jest to, iż nie likwiduje, jak w przypadku rozwodu, możliwości pojednania się małżonków.

Zatem można stwierdzić, iż separacja spełnia funkcję ochronną dla istniejącej rodziny, umożliwiając kontynuację małżeństwa i rodziny, co jest bardzo ważne z uwagi na dobro wspólnych dzieci małżonków, jak również społeczne funkcje małżeństwa.6

Art. 611 k.r.o. zawiera w swej treści przesłanki i materialne podstawy separacji: w § 1 przewiduje przesłankę pozytywną, która musi być spełniona w kierunku orzeczenia separacji, a mianowicie istnienie w małżeństwie jedynie rozkładu zupełnego, polegającego na ustaniu podstawowych więzi małżeńskich, tj. więzi uczuciowej , gospodarczej i fizycznego współżycia.7

W § 2 są natomiast zawarte przesłanki negatywne przeciwne separacji, a więc wzgląd na dobro wspólnych małoletnich dzieci, jak również sprzeczność żądania i orzekania separacji z zasadami współżycia społecznego, np. z interesem szczególnie niesprawnych lub chorych dzieci pełnoletnich.8

Swoistą przesłankę upatruje się w zgodnym żądaniu orzeczenia separacji małżonków.9 W art. 611 § 3 k.p.c. przewiduje się bowiem możliwość orzeczenia separacji małżonków nie mających wspólnych małoletnich dzieci na podstawie ich zgodnego żądania . Żądanie takie rozpatruje sąd w postępowaniu nieprocesowym (art. 567[1] k.p.c. ). Chodzi o to, aby dążąc do niepogłębiania konfliktu małżeńskiego, ułatwić osiągnięcie separacji prawnej, jeżeli małżonkowie od początku zgłaszają zgodne żądanie, tym bardziej że nie ma potrzeby uwzględniania dobra dziecka.10

Sformułowanie na podstawie zgodnego żądania oznacza, że chociaż sąd powinien ustalić przesłankę zupełnego rozkładu pożycia, może jednak pominąć inne dowody i wydać orzeczenie tylko na podstawie przesłuchania stron. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przyznaje sądowi kompetencje do łagodniejszego i skróconego postępowania (sąd może orzec), co sprawia, że przed podjęciem decyzji o odstąpieniu od zwykłego trybu postępowania sąd powinien ocenić, czy oświadczenia małżonków są wiarygodne.11

Zgodny wniosek małżonków nie mających wspólnych małoletnich dzieci rozpatruje sąd okręgowy na w postępowaniu nieprocesowym (art. 5671 § 2 k.p.c.). W postępowaniu o separację sąd zawsze przeprowadza rozprawę.12

Zdaniem T. Smyczyńskiego żądanie separacji powinno być zgodne od początku, tzn. małżonkowie występują ze zgodnym, wspólnym wnioskiem o orzeczenie separacji.13

W piśmiennictwie wyrażono pogląd, iż żądanie separacji zgłoszone tylko przez jednego małżonka sąd rozpoznaje w procesie, chociażby na pierwszym posiedzeniu drugi małżonek wyraził zgodę, a jednocześnie małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci. Takie stanowisko należy sformułować na podstawie werbalnej wykładni przepisów k.p.c. Natomiast stosując wykładnię funkcjonalną można podjąć obronę innego stanowiska, według którego zgoda drugiego małżonka wyrażona w odpowiedzi na wniosek lub na pierwszym posiedzeniu pozwala sądowi odstąpić od trybu procesowego i rozpoznać sprawę w trybie nieprocesowym.?14

Celem ustawodawcy jest ułatwienie małżonkom bezkonfliktowego uzyskania orzeczenia separacji, jeżeli od początku postępowania oboje do tego dążą. Wydaje się, że sformułowanie z art. 611 § 3 k.r.o. zgodne żądanie i art. 567[1] § 1 zgodny wniosek należy odnosić nie tylko do wspólnego wniosku w postaci pisma procesowego, lecz także do wniosku jednego z małżonków i zgodnego żądania drugiego małżonka, wyrażonych w piśmie procesowym złożonym przed pierwszą rozprawą, jak i w czasie tej rozprawy.15

W art. 614 k.r.o. mowa jest o skutkach orzeczenia separacji, która powstaje z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu tj. w postępowaniu nieprocesowym w formie postanowienia. Orzeczenie separacji prowadzi przede wszystkim do uchylenia prawnego obowiązku małżonków wspólnego pożycia i wyłącza wierność małżeńską.

W tym miejscu należy podkreślić, iż w chwili obecnej separacja nie powoduje powstania rozdzielności majątkowej (uchylono bowiem normę prawną, która w poprzednim stanie obligowała do orzeczenia rozdzielności majątkowej między małżonkami).

Przedmiotowa instytucja likwiduje natomiast domniemanie prawne pochodzenia dziecka od męża matki, jeśli urodziło się po upływie 300 dni od uprawomocnienia się orzeczenia o separacji (art. 62 § 1 k.r.o.).16

W razie zgodnego żądania separacji rozpatrywanego w postępowaniu nieprocesowym sąd nie orzeka o winie, choćby nawet jedno z małżonków tego zażądało (art. 613 § 2 ). Kwestia winy, jak zauważa T. Smyczyński, najbardziej antagonizuje małżonków i jeszcze bardziej zaostrza konflikt. Zgodne żądanie separacji daje natomiast nadzieję, że konflikt może stopniowo wygasnąć. Gdyby jednak jedno z małżonków uzależniało swoją zgodę od ustalenia winy, wydaje się, że sąd powinien ocenić jego żądanie jako wyłączające tryb nieprocesowy i rozpoznać sprawę w procesie. Żądanie ustalenia winy oznacza bowiem, że wniosek małżonków nie zawiera takiej zgodności żądania, jaką ustawodawca przewidział we wspomnianych przepisach i która uzasadnia odstąpienie od trybu procesowego. 17

Jeżeli chodzi o obowiązek alimentacyjny nie odnosi się on do małżonków, którzy zgodnie żądali zaniechania ustalenia winy (art. 57 k.r.o.) albo wnieśli zgodny wniosek o orzeczenie separacji. W tych wypadkach następują skutki takie, jakby żadne z małżonków nie ponosiło winy i w konsekwencji obowiązek alimentacyjny jest powiązany z przesłanką niedostatku małżonka uprawnionego.18

Do małżonków pozostających w separacji nie ma zastosowania § 3 art. 60 k.r.o., ponieważ małżeństwo, mimo separacji, trwa nadal.

Wskutek orzeczenia separacji pozostaje obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, jednak w złagodzonej postaci. Wykonywanie tego obowiązku zależy bowiem od względów słuszności . Taka postać obowiązku pomocy jest trafna, zwłaszcza ze względu na fakt dalszego istnienia małżeństwa oraz restytucyjną funkcję separacji. Należy pamiętać, że obowiązek pomocy nie jest tożsamy z dostarczaniem alimentów; dotyczy także wsparcia duchowego , pomocy w załatwianiu trudnych spraw, chociaż może wchodzić w rachubę jakaś postać pomocy materialnej.19

Małżonkowie mają możność żądania w każdym czasie zniesienia separacji. Jednak sąd orzeknie o jej zniesieniu dopiero w razie zgodnego żądania wyrażonego we wspólnym wniosku obojga małżonków, w trybie nieprocesowym przed właściwym sądem okręgowym (art. 616§1 oraz art. 567[1] i nast. k.p.c. ). Z chwilą uprawomocnienia się konstytutywnego postanowienia o zniesieniu separacji ustają skutki separacji ( §2 art. 616 k.r.o.) i następuje przywrócenie stanu prawnego sprzed orzeczenia separacji. Znosząc separację sąd obowiązany jest z urzędu rozstrzygnąć o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi małżonków ( §3 art. 616 k.r.o.).20

Jak pisze P. Wołosz w postępowaniu o zniesienie separacji sąd jest związany zgodnym wnioskiem małżonków, niezależnym od czasu, przy czym zachodzi tutaj domniemanie pojednania, powrotu małżonków do wspólności i kontynuowania małżeństwa, nawet gdy nie jest to w pełni zgodne z rzeczywistością, a małżonkowie fakt pojednania zgodnie przedłożą sądowi.21

Niedopuszczalne jest orzeczenie o zniesienie separacji, gdy zażąda tego tylko jeden z małżonków. Jeśli w toku postępowania o zniesienie separacji choćby jeden z małżonków wycofał się ze wspólnego wniosku, to sąd musi postępowanie w tym przedmiocie umorzyć.22

 

1 Dz. U. Nr 48, poz. 270

2 T. Smyczyński Prawo rodzinne i opiekuńcze, Wydawnictwo C.H. BECK 2001, s.219

3 T. Smyczyński przytacza fragmenty artykułu A. Strzembosza ?O zrównaniu w prawie rodzinnym wierzących z niewierzącymi?, Rzeczpospolita, Nr 12

4 P. Wołosz, Separacja jako instytucja obowiązująca w polskim prawie rodzinnym, Palestra

1-2/2001, Naczelna Rada Adwokacka, s. 45

5 Tamże, s. 45

6 P. Wołosz, Separacja jako instytucja obowiązująca w polskim prawie rodzinnym, Palestra

1-2/2001, Naczelna Rada Adwokacka, s. 46

7 Tamże, s. 46

8 Tamże, s. 46

9 J. Panowicz-Lipska, Instytucja separacji w polskim prawie rodzinnym, Państwo i Prawo 1999, z. 10, s. 18

10 T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Wydawnictwo C.H. BECK 2001, s.221

11 T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Wydawnictwo C.H. BECK 2001, s.221

12 P. Wołosz, Separacja jako instytucja obowiązująca w polskim prawie rodzinnym, Palestra

1-2/2001, Naczelna Rada Adwokacka, s. 46

13 T. Smyczyński ,Prawo rodzinne i opiekuńcze, Wydawnictwo C.H. BECK 2001, s.222

14 Tamże, s.222

15 T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Wydawnictwo C.H. BECK 2001, s.223

16 P. Wołosz, Separacja jako instytucja obowiązująca w polskim prawie rodzinnym, Palestra 1-2/2001, Naczelna Rada Adwokacka, s. 48

17 T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Wydawnictwo C.H. BECK 2001, s.225

18 Tamże, s. 225

19 J. Gajda, Instytucja separacji w świetle noweli k.r.o.,MoP Nr 9/1999, s. 12

20 T. Smyczyński ,Prawo rodzinne i opiekuńcze, Wydawnictwo C.H. BECK 2001, s.227

21 P. Wołosz, Separacja jako instytucja obowiązująca w polskim prawie rodzinnym, Palestra 1-2/2001, Naczelna Rada Adwokacka, s. 49

22 Tamże, s. 49

 

Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz